Rét đậm và rét hại khác nhau thế nào? Ngưỡng nhiệt độ, nguyên nhân và cách phòng tránh

Rét đậm và rét hại là hai hiện tượng thời tiết thường xuất hiện trong mùa đông tại miền Bắc Việt Nam, đặc biệt khi những đợt không khí lạnh mạnh tràn xuống. Cả hai đều liên quan đến tình trạng nhiệt độ giảm thấp kéo dài, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt, sức khỏe con người và hoạt động sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ rét đậm và rét hại khác nhau thế nào, ngưỡng nhiệt độ để phân biệt ra sao và mức độ nguy hiểm của từng hiện tượng. Bài viết dưới đây sẽ giải thích chi tiết về đặc điểm, nguyên nhân hình thành, tác động và những biện pháp phòng tránh rét đậm, rét hại hiệu quả.

Rét đậm là gì?

Rét đậm là hiện tượng thời tiết lạnh xảy ra khi nhiệt độ trung bình ngày giảm xuống mức từ 13°C đến 15°C tại các khu vực được áp dụng tiêu chí phân loại.

Trong nghiệp vụ khí tượng tại Việt Nam, rét đậm thường được xác định khi nhiệt độ trung bình ngày ở mức từ 13°C đến không quá 15°C.

Hiện tượng này phổ biến vào mùa đông tại miền Bắc, nhất là khi không khí lạnh từ phía bắc tăng cường xuống khu vực nước ta.

Rét đậm thường có những đặc điểm sau:

• Nhiệt độ không khí duy trì ở mức thấp trong ngày.
• Thời tiết có thể kèm gió mùa Đông Bắc, mưa nhỏ hoặc mưa phùn.
• Cảm giác lạnh tăng lên khi có gió mạnh hoặc quần áo bị ẩm ướt.
• Nhiệt độ tại vùng núi có thể thấp hơn đáng kể so với đồng bằng.
• Có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt và hoạt động sản xuất ngoài trời.

Cần lưu ý rằng rét đậm được xác định dựa trên nhiệt độ trung bình ngày, không phải chỉ căn cứ vào nhiệt độ thấp nhất trong ngày.

Ví dụ, nếu một địa phương có nhiệt độ thấp nhất vào sáng sớm là 10°C nhưng nhiệt độ trung bình cả ngày đạt 16°C thì ngày đó không được xếp vào loại rét đậm theo ngưỡng nhiệt độ trung bình nêu trên.

Rét hại là gì?

Rét hại là hiện tượng thời tiết lạnh nghiêm trọng hơn rét đậm, được xác định khi nhiệt độ trung bình ngày giảm xuống dưới hoặc bằng 13°C theo tiêu chí phân loại khí tượng.

Trong cách phân chia phổ biến, rét hại xảy ra khi nhiệt độ trung bình ngày ở mức 13°C trở xuống.

So với rét đậm, rét hại thường gây ảnh hưởng lớn hơn đến sức khỏe con người, cây trồng, vật nuôi và những hoạt động kinh tế phụ thuộc vào điều kiện thời tiết.

Khi rét hại xuất hiện, một số khu vực miền núi cao có thể ghi nhận nhiệt độ rất thấp, thậm chí xuống dưới 0°C trong những điều kiện đặc biệt.

Tại các khu vực có đủ điều kiện về nhiệt độ và độ ẩm, sương muối hoặc băng giá có thể hình thành.

Tuy nhiên, không phải mọi đợt rét hại đều xuất hiện băng giá hoặc tuyết.

Rét hại kéo dài có thể làm gia tăng nguy cơ thiệt hại đối với sản xuất nông nghiệp, đặc biệt tại những khu vực chưa có biện pháp bảo vệ cây trồng và vật nuôi phù hợp.

Rét đậm và rét hại khác nhau thế nào?

Sự khác biệt quan trọng nhất giữa rét đậm và rét hại nằm ở ngưỡng nhiệt độ trung bình ngày và mức độ nghiêm trọng của điều kiện lạnh.

Tiêu chí	Rét đậm	Rét hại
Nhiệt độ trung bình ngày	Trên 13°C đến 15°C	Từ 13°C trở xuống
Mức độ lạnh	Lạnh đáng kể	Lạnh nghiêm trọng hơn
Ảnh hưởng sức khỏe	Có thể gây khó chịu và tăng nguy cơ bệnh do lạnh	Nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe thường cao hơn
Tác động nông nghiệp	Làm chậm sinh trưởng, ảnh hưởng sản xuất	Có thể gây thiệt hại nặng hơn cho cây trồng, vật nuôi
Băng giá, sương muối	Có thể xảy ra ở nơi đủ điều kiện	Nguy cơ tăng tại vùng núi cao, nhưng không phải lúc nào cũng xuất hiện
Biện pháp ứng phó	Giữ ấm, theo dõi dự báo	Tăng cường bảo vệ sức khỏe và sản xuất

Điểm cần nhấn mạnh là rét hại có ngưỡng nhiệt độ thấp hơn rét đậm, nhưng mức độ thiệt hại thực tế còn phụ thuộc vào thời gian kéo dài, độ ẩm, tốc độ gió và khả năng thích ứng của từng khu vực.

Ví dụ, nhiệt độ trung bình ngày 14°C thuộc mức rét đậm, trong khi nhiệt độ trung bình ngày 11°C thuộc mức rét hại.

Các ngưỡng trên thường được sử dụng để đánh giá rét ở vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ; điều kiện nhiệt độ vùng núi cao cần được xem xét theo đặc điểm địa phương.

Nguyên nhân hình thành rét đậm và rét hại

Hoạt động của không khí lạnh

Nguyên nhân quan trọng dẫn đến rét đậm và rét hại tại miền Bắc Việt Nam là sự xâm nhập của các khối không khí lạnh từ khu vực lục địa châu Á.

Vào mùa đông, các vùng lục địa ở vĩ độ cao có thể hình thành những khối không khí lạnh với nhiệt độ thấp.

Khi điều kiện hoàn lưu khí quyển phù hợp, không khí lạnh di chuyển xuống phía nam và ảnh hưởng đến Việt Nam.

Gió mùa Đông Bắc

Gió mùa Đông Bắc đóng vai trò quan trọng trong việc đưa không khí lạnh đến miền Bắc và một phần miền Trung.

Khi gió mùa hoạt động mạnh, nhiệt độ có thể giảm nhanh, đặc biệt tại các khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp.

Nếu không khí lạnh liên tục được bổ sung, thời tiết rét có thể kéo dài nhiều ngày.

Ảnh hưởng của địa hình

Địa hình có tác động lớn đến sự phân bố nhiệt độ trong những đợt rét.

Ở vùng núi cao, nhiệt độ thường thấp hơn so với khu vực đồng bằng do sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao.

Tuy nhiên, địa hình thung lũng cũng có thể xuất hiện hiện tượng tích tụ không khí lạnh vào ban đêm, khiến nhiệt độ giảm mạnh tại một số vị trí.

Mây, mưa và độ ẩm

Trong những đợt không khí lạnh, thời tiết có thể xuất hiện mưa nhỏ, mưa phùn hoặc sương mù.

Độ ẩm cao kết hợp với quần áo ướt và gió lạnh có thể khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn.

Tuy nhiên, cần phân biệt cảm giác rét của con người với ngưỡng nhiệt độ trung bình ngày dùng để xác định rét đậm và rét hại.

Rét đậm và rét hại thường xuất hiện khi nào?

Tại Việt Nam, rét đậm và rét hại chủ yếu xuất hiện trong mùa đông ở miền Bắc.

Khoảng thời gian thường gặp là từ tháng 12 đến tháng 2, mặc dù một số đợt rét có thể xuất hiện sớm hoặc muộn hơn tùy từng năm.

Giai đoạn đầu mùa đông

Trong giai đoạn đầu mùa đông, không khí lạnh bắt đầu hoạt động thường xuyên hơn.

Nhiệt độ có thể giảm đáng kể sau những đợt gió mùa Đông Bắc, nhưng không phải đợt nào cũng đạt ngưỡng rét đậm hoặc rét hại.

Giai đoạn giữa mùa đông

Giữa mùa đông thường là thời kỳ có điều kiện thuận lợi hơn cho những đợt không khí lạnh mạnh.

Khi các đợt không khí lạnh liên tiếp tăng cường, nhiệt độ có thể duy trì ở mức thấp trong nhiều ngày.

Đây cũng là thời kỳ cần chú ý nguy cơ rét kéo dài tại miền Bắc.

Giai đoạn cuối mùa đông

Cuối mùa đông, không khí lạnh vẫn có thể ảnh hưởng đến Việt Nam nhưng đặc điểm thời tiết thường thay đổi.

Một số đợt rét có thể đi kèm mưa nhỏ, mưa phùn và độ ẩm cao.

Tần suất và cường độ rét thay đổi theo từng năm, không cố định hoàn toàn theo lịch.

Ảnh hưởng của rét đậm và rét hại đến sức khỏe

Gia tăng nguy cơ bệnh đường hô hấp

Thời tiết lạnh có thể tạo điều kiện thuận lợi cho một số bệnh đường hô hấp gia tăng, đồng thời khiến người mắc bệnh hô hấp mạn tính dễ gặp triệu chứng nặng hơn.

Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền thường cần được chú ý nhiều hơn trong những đợt rét kéo dài.

Nguy cơ hạ thân nhiệt

Khi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn khả năng tạo nhiệt, nhiệt độ cơ thể có thể giảm xuống mức nguy hiểm.

Hạ thân nhiệt có thể xảy ra khi tiếp xúc lâu với môi trường lạnh, đặc biệt nếu quần áo ướt hoặc có gió mạnh.

Những dấu hiệu đáng chú ý gồm run rẩy, mệt mỏi, lú lẫn và giảm khả năng phối hợp vận động.

Ảnh hưởng đến tim mạch

Thời tiết lạnh có thể làm co mạch máu ngoại vi và khiến huyết áp tăng ở một số người.

Điều này có thể làm gia tăng gánh nặng đối với hệ tim mạch, đặc biệt ở người có bệnh lý nền.

Vì vậy, trong những ngày rét hại, người dân nên giữ ấm và tránh thay đổi nhiệt độ môi trường quá đột ngột.

Tác động của rét đậm và rét hại đến nông nghiệp

Ảnh hưởng đến cây trồng

Nhiệt độ thấp có thể làm chậm quá trình sinh trưởng và phát triển của nhiều loại cây trồng.

Đối với cây trồng ưa ấm, rét kéo dài có thể làm giảm khả năng nảy mầm, phát triển rễ và hấp thụ dinh dưỡng.

Nếu nhiệt độ giảm xuống mức quá thấp, mô thực vật có thể bị tổn thương.

Tại những khu vực xuất hiện sương muối hoặc băng giá, nguy cơ thiệt hại đối với cây trồng có thể tăng đáng kể.

Ảnh hưởng đến vật nuôi

Gia súc và gia cầm có thể chịu tác động tiêu cực khi nhiệt độ môi trường xuống thấp.

Vật nuôi phải tiêu hao nhiều năng lượng hơn để duy trì thân nhiệt, dẫn đến nhu cầu dinh dưỡng tăng.

Nếu chuồng trại không được che chắn phù hợp, nguy cơ mắc bệnh và suy giảm sức khỏe có thể tăng lên.

Ảnh hưởng đến thủy sản

Nhiệt độ nước giảm có thể ảnh hưởng đến quá trình trao đổi chất và khả năng sinh trưởng của các loài thủy sản.

Một số loài cá nuôi nước ấm có thể giảm ăn, suy yếu hoặc chết khi nhiệt độ xuống dưới ngưỡng chịu đựng.

Vì vậy, người nuôi cần theo dõi nhiệt độ nước và áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp với từng loài.

Cách phòng tránh rét đậm và rét hại hiệu quả

Đối với sức khỏe con người

Trong những ngày rét đậm, rét hại, cần chú ý giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng đầu, cổ, ngực, bàn tay và bàn chân.

Người dân nên mặc nhiều lớp quần áo phù hợp, hạn chế tiếp xúc kéo dài với gió lạnh và duy trì chế độ ăn uống đầy đủ.

Đối với người cao tuổi và trẻ nhỏ, cần đặc biệt chú ý nhiệt độ phòng và tình trạng sức khỏe.

Không sử dụng bếp than hoặc thiết bị đốt nhiên liệu trong phòng kín vì có nguy cơ ngộ độc khí carbon monoxide.

Đối với cây trồng

Người sản xuất nông nghiệp có thể áp dụng những biện pháp như che phủ cây, điều chỉnh thời vụ và bảo vệ cây non.

Đối với cây trồng nhạy cảm với nhiệt độ thấp, cần theo dõi dự báo thời tiết để chủ động điều chỉnh kế hoạch gieo trồng.

Đối với vật nuôi

Chuồng trại cần được che chắn gió, giữ khô ráo và đảm bảo thông thoáng phù hợp.

Vật nuôi cần được cung cấp đủ thức ăn và nước uống, đồng thời hạn chế chăn thả trong những ngày rét hại nghiêm trọng.

Tại các khu vực miền núi, việc chủ động dự trữ thức ăn và chuẩn bị chuồng trại trước mùa đông có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Rét đậm, rét hại và băng giá có giống nhau không?

Rét đậm, rét hại và băng giá đều liên quan đến điều kiện nhiệt độ thấp nhưng không phải cùng một hiện tượng.

Rét đậm và rét hại là những mức phân loại thời tiết lạnh dựa trên nhiệt độ trung bình ngày.

Trong khi đó, băng giá là hiện tượng nước đóng băng trên bề mặt hoặc các vật thể khi điều kiện nhiệt độ và độ ẩm phù hợp.

Băng giá thường xuất hiện ở những khu vực có nhiệt độ bề mặt xuống mức đóng băng.

Tại Việt Nam, một số vùng núi cao như Sa Pa, Mẫu Sơn và Phia Oắc có thể xuất hiện băng giá trong những đợt lạnh đặc biệt.

Tuy nhiên, không phải cứ xảy ra rét hại là sẽ có băng giá.

Ngoài ra, tuyết rơi là hiện tượng khí tượng khác, đòi hỏi những điều kiện thích hợp về nhiệt độ và độ ẩm trong khí quyển.

Những câu hỏi thường gặp về rét đậm và rét hại

Bao nhiêu độ C được gọi là rét đậm?

Theo ngưỡng phân loại thường dùng trong khí tượng Việt Nam, rét đậm xảy ra khi nhiệt độ trung bình ngày trên 13°C đến 15°C tại khu vực áp dụng tiêu chí.

Bao nhiêu độ C được gọi là rét hại?

Rét hại được xác định khi nhiệt độ trung bình ngày ở mức 13°C trở xuống theo tiêu chí khí tượng tương ứng.

Rét hại có nguy hiểm hơn rét đậm không?

Thông thường có. Rét hại có ngưỡng nhiệt độ thấp hơn và có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng hơn đến sức khỏe, cây trồng và vật nuôi. Tuy nhiên, mức độ thiệt hại còn phụ thuộc vào thời gian kéo dài và điều kiện thực tế.

Rét đậm và rét hại có xuất hiện ở miền Nam không?

Rét đậm và rét hại theo cách phân loại khí tượng tại Việt Nam chủ yếu được theo dõi và cảnh báo ở miền Bắc. Phần lớn khu vực miền Nam có nền nhiệt cao hơn nên rất hiếm khi đạt những ngưỡng nhiệt độ này.

Rét hại có phải lúc nào cũng có tuyết không?

Không. Tuyết chỉ hình thành khi có đủ điều kiện khí tượng phù hợp. Nhiều đợt rét hại xảy ra mà không xuất hiện tuyết hoặc băng giá.

Kết luận

Rét đậm và rét hại khác nhau chủ yếu ở ngưỡng nhiệt độ trung bình ngày, trong đó rét đậm thường được xác định khi nhiệt độ trên 13°C đến 15°C, còn rét hại xảy ra khi nhiệt độ từ 13°C trở xuống.

Cả hai hiện tượng đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp, đặc biệt khi kéo dài nhiều ngày. Việc hiểu rõ cách phân biệt rét đậm và rét hại, thường xuyên theo dõi dự báo khí tượng và chủ động thực hiện các biện pháp giữ ấm sẽ giúp người dân hạn chế rủi ro trong mùa đông.